Công viên địa chất Phú Yên được thành lập năm 2024, rộng gần 2.000 km² đất liền và khoảng 1.000 km² vùng biển, trải trên 22 xã, phường phía Đông tỉnh Đắk Lắk; sở hữu những cảnh quan độc đáo như đầm Ô Loan, đầm Cù Mông, vịnh Xuân Đài, Nhất Tự Sơn, Hòn Yến... cùng các dấu tích địa chất có niên đại hàng chục triệu năm. Đồng thời, nơi đây còn lưu giữ hệ thống di sản văn hóa phong phú với 3 di tích quốc gia đặc biệt, 19 di tích quốc gia, hơn 80 di tích cấp tỉnh và 4 di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Sự giao hòa giữa địa chất, biển đảo, văn hóa và lịch sử tạo nên giá trị đặc sắc của Công viên địa chất Phú Yên.
Thềm biển Vũng Nước Giao, một kiểu thềm biển đặc trưng khu vực các xã Tuy An Đông, Tuy An Nam, Ô Loan thuộc Công viên địa chất Phú Yên, tỉnh Đắk Lắk
Theo chuyên gia địa chất Trần Tân Văn, đây là những tiền đề quan trọng để Đắk Lắk hướng tới gia nhập mạng lưới Công viên địa chất toàn cầu UNESCO: "Công viên địa chất toàn cầu của UNESCO là một mô hình phát triển kinh tế - xã hội bền vững, có tác động rất đáng kể đến mọi hoạt động của địa phương. Mô hình này tôn trọng, bảo tồn và phát huy giá trị của tất cả các loại hình di sản, trong đó giá trị di sản địa chất là chủ đạo, đặc biệt coi trọng mối quan hệ giữa các giá trị di sản địa chất với các giá trị di sản khác".
Mặc dù Công viên địa chất Phú Yên có nhiều tiềm năng để phát triển du lịch nhưng hiện nay giá trị di sản chưa được khai thác tương xứng. Tại một số điểm di sản, hạ tầng phục vụ du khách còn hạn chế. Việc khai thác du lịch cũng chưa đồng đều, trong khi những câu chuyện về địa chất, lịch sử và văn hóa chưa được chuyển tải một cách hấp dẫn để du khách có thể hiểu sâu hơn về vùng đất. Đây chính là khoảng trống cần được lấp đầy nếu muốn Công viên địa chất Phú Yên không chỉ gia nhập sân chơi toàn cầu, mà thực sự trở thành một mô hình phát triển bền vững.
Địa chất khu vực Gành Đèn, xã Tuy An Đông, tỉnh Đắk Lắk
Từ thực tiễn vận hành, ông Hoàng Xuân Đôn - Trưởng Ban Quản lý Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Cao nguyên đá Đồng Văn (tỉnh Tuyên Quang), đánh giá Phú Yên có nguồn tài nguyên di sản phong phú, giao thông thuận lợi, cùng nhiều nghề truyền thống và dư địa phát triển du lịch, vấn đề là cách làm cho phù hợp.
"Công viên địa chất Phú Yên có đầy đủ các yếu tố tiềm năng về di sản để phát triển, có nguồn lực để phát triển tại chỗ của người dân, vì người dân và cho người dân. Vấn đề bây giờ là cách làm, tỉnh Đắk Lắk nên tạo nền tảng đầu tiên là con người và nguồn lực", ông Hoàng Xuân Đôn cho biết.
Như vậy, bài toán không chỉ là đầu tư hạ tầng hay xây dựng sản phẩm du lịch. Quan trọng hơn là hình thành đội ngũ đủ năng lực để nhận diện, bảo tồn, diễn giải và kể câu chuyện di sản; đồng thời giúp người dân hiểu rằng di sản chính là nguồn lực phát triển của cộng đồng.
Cảnh quan tại khu vực Hòn Yến, xã Ô Loan, tỉnh Đắk Lắk.
Ông Trịnh Hải Sơn - Viện trưởng Viện Khoa học Địa chất và Khoáng sản, Chủ tịch Tiểu ban chuyên môn về Công viên địa chất toàn cầu Việt Nam, cho rằng Đắk Lắk cần triển khai đồng bộ từ hoàn thiện hồ sơ khoa học đến bảo tồn di sản và nâng cao nhận thức cộng đồng: "Đầu tiên là sẽ phải chuẩn bị hồ sơ đủ tốt với sự tham gia của các chuyên gia tư vấn. Thứ hai là việc khuyến khích bảo tồn các giá trị di sản, đặc biệt là di sản địa chất trong khu vực công viên, nâng cao ý thức trong cộng đồng để hướng tới sau này có thể phát triển du lịch. Phải xây dựng kế hoạch trong bối cảnh biến đổi khí hậu để phát triển bền vững Công viên địa chất này".
Đây cũng là hướng đi mà tỉnh Đắk Lắk đang xác định trong quá trình xây dựng Công viên địa chất Phú Yên. Mục tiêu đặt ra là xây dựng mô hình phát triển thực chất, lấy bảo tồn làm nền tảng và cộng đồng làm trung tâm. Trên nền tảng đó, địa phương sẽ hình thành các tuyến du lịch địa chất, du lịch trải nghiệm, du lịch cộng đồng, giáo dục và nghiên cứu; kết nối di sản địa chất với văn hóa, ẩm thực, làng nghề và nông nghiệp để hình thành chuỗi sản phẩm có giá trị gia tăng.
Ông Huỳnh Vĩnh Ngọc - Giám đốc Ban Quản lý Công viên địa chất Phú Yên cho biết đơn vị đang triển khai Đề án với 12 nhiệm vụ trọng tâm: "Chúng tôi đang tập trung vào việc triển khai khảo sát, đánh giá toàn diện lại những di sản địa chất cũng như đa dạng sinh học trong vùng công viên địa chất để làm cơ sở báo cáo khoa học. Sau khi thu thập những bằng chứng khoa học, chúng tôi sẽ tổ chức những hội thảo khoa học quốc tế, cũng như củng cố và hoàn thiện hồ sơ để trình UNESCO trong năm 2027”.
Việc tham gia mạng lưới UNESCO chỉ có ý nghĩa khi di sản được bảo tồn và trở thành nguồn lực cho cộng đồng. Khi người dân được hưởng lợi từ chính di sản quê hương, họ cũng sẽ trở thành những người gìn giữ di sản tốt nhất. Đó là nền tảng để Công viên địa chất Phú Yên vừa vươn tầm thế giới, vừa trở thành động lực phát triển bền vững cho địa phương.
Theo VOV