Kinh doanh lữ hành quốc tế liên quan đến hoạt động cả trong nước và nước ngoài
Cần giữ vững một hệ chuẩn thống nhất
Không phải mọi quyền lực đều nên được phân cấp, nhất là khi ranh giới của nó chạm tới lợi ích quốc gia. Đây ngoài là một điều chỉnh kỹ thuật trong thiết kế luật, nó còn phản ánh một xung đột chính sách điển hình giữa hai yêu cầu tưởng như đồng thuận đó là trao quyền mạnh hơn cho địa phương và giữ vững tính thống nhất của hệ thống quản lý nhà nước.
Trong bối cảnh đó, góp ý của Bộ VHTTDL đối với Điều 15 của Dự thảo, đặc biệt là đề xuất không giao thẩm quyền cấp phép lữ hành quốc tế và công nhận hạng cơ sở lưu trú 4-5 sao cho Chủ tịch UBND TP Hà Nội đã chạm tới một vấn đề cốt lõi: Đâu là “ranh giới đỏ” của phân quyền trong những lĩnh vực gắn trực tiếp với lợi ích quốc gia?
Theo Dự thảo, việc giao cho Chủ tịch UBND thành phố quyết định cấp giấy phép kinh doanh dịch vụ lữ hành quốc tế và công nhận hạng cơ sở lưu trú du lịch được xem là một bước đi nhằm tăng quyền tự chủ cho Thủ đô. Tuy nhiên, Bộ VHTTDL cho rằng quy định này chưa phù hợp với cấu trúc quản lý hiện hành và tiềm ẩn nhiều hệ lụy.
Hiện nay, hệ thống quản lý du lịch được thiết kế theo hướng phân tầng rõ ràng: Địa phương quản lý lữ hành nội địa và cơ sở lưu trú 1-3 sao; Trung ương quản lý lữ hành quốc tế và cơ sở lưu trú 4-5 sao. Cách phân định này không phải ngẫu nhiên, mà là kết quả của quá trình điều chỉnh chính sách trong nhiều năm, nhằm giữ “điểm kiểm soát” ở những khâu nhạy cảm nhất của ngành Du lịch.
Bởi lẽ, lữ hành quốc tế không phải là hoạt động kinh doanh thuần túy trong phạm vi một địa phương. Như phân tích trong dự thảo góp ý: “Kinh doanh lữ hành quốc tế thực hiện trên phạm vi toàn quốc và liên quan đến hoạt động đưa khách ra nước ngoài, đón khách quốc tế vào Việt Nam…”.
Đây là lĩnh vực đan xen nhiều tầng lợi ích, từ quan hệ đối tác quốc tế, an ninh - an toàn du khách, đến trách nhiệm bảo hộ công dân và hình ảnh quốc gia. Trong trường hợp xảy ra sự cố, tranh chấp hay rủi ro xuyên biên giới, vai trò điều phối ở tầm quốc gia là không thể thay thế. Tương tự, việc công nhận hạng cơ sở lưu trú 4-5 sao, ngoài việc là một thủ tục hành chính còn là cơ chế xác lập chuẩn mực cao nhất của ngành dịch vụ du lịch, gắn trực tiếp với năng lực cạnh tranh quốc gia.
Nếu việc công nhận này được phân cấp hoàn toàn cho địa phương, nguy cơ dễ thấy là: Tiêu chuẩn bị “mềm hóa”; thiếu tính đồng bộ giữa các địa phương; làm suy giảm uy tín chung của thương hiệu du lịch quốc gia. Ở đây, câu chuyện không còn là “thuận tiện cho doanh nghiệp”, mà là giữ vững một hệ chuẩn thống nhất, điều kiện tiên quyết để Việt Nam cạnh tranh trong thị trường du lịch toàn cầu.
Tiền lệ pháp lý và bài toán lợi ích quốc gia
Một lập luận thường được đưa ra để ủng hộ phân cấp là giảm thủ tục, tạo thuận lợi cho doanh nghiệp. Tuy nhiên, thực tế cho thấy, các thủ tục cấp phép lữ hành quốc tế và công nhận hạng 4-5 sao hiện nay đã được cải cách mạnh mẽ theo hướng: Đơn giản hóa, ứng dụng công nghệ và rút ngắn thời gian xử lý hồ sơ. Do đó, vấn đề không nằm ở “cấp nào làm nhanh hơn”, mà nằm ở cấp nào đủ năng lực đảm bảo tính thống nhất và kiểm soát rủi ro hệ thống. Đặc biệt, trong lĩnh vực lữ hành quốc tế, rủi ro không dừng ở kinh tế mà còn liên quan đến hoạt động buôn bán người, gian lận xuyên biên giới và vi phạm an ninh khác.
Điểm đáng lưu ý nhất trong đề xuất phân cấp này không nằm ở riêng Hà Nội, mà ở tác động tiền lệ. Nếu Thủ đô được trao quyền cấp phép lữ hành quốc tế và công nhận khách sạn 4-5 sao, câu hỏi đặt ra là: Các địa phương khác có yêu cầu tương tự hay không? Hệ thống quản lý sẽ vận hành như thế nào khi mỗi nơi một chuẩn? Khi đó, bài toán không còn là phân cấp cho một đô thị đặc thù, mà là nguy cơ “phân mảnh hóa” hệ thống quản lý du lịch quốc gia.
Ở góc độ rộng hơn, cần nhìn nhận vấn đề trong thế cân bằng lợi ích. Phân cấp có thể giúp địa phương gia tăng tính chủ động, rút ngắn quy trình và phản ứng nhanh hơn với nhu cầu thị trường. Nhưng ở chiều ngược lại, quản lý ở tầm quốc gia giữ vai trò thiết lập và bảo vệ những “đường biên” không thể nới lỏng.
Những “đường biên” này bao gồm chuẩn chất lượng dịch vụ, khả năng kiểm soát rủi ro xuyên biên giới và việc duy trì một hình ảnh điểm đến thống nhất, đáng tin cậy trong mắt du khách quốc tế. Khi các chuẩn mực này bị phân tán, lợi ích trước mắt có thể được cải thiện, nhưng về dài hạn, cái giá phải trả là sự suy giảm uy tín và năng lực cạnh tranh của cả ngành Du lịch.
Trong nhiều trường hợp, hai lợi ích này có thể song hành. Nhưng với những lĩnh vực “điểm nhạy” như lữ hành quốc tế hay phân khúc lưu trú cao cấp, lợi ích quốc gia cần được đặt ở vị trí ưu tiên cao hơn. Bởi một khi chuẩn quốc gia bị phá vỡ, cái mất không chỉ là một quy trình quản lý, mà là niềm tin của thị trường quốc tế đối với điểm đến Việt Nam.
Dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) được xây dựng với nhiều cơ chế đặc thù, đột phá nhằm tạo động lực phát triển cho Hà Nội. Đây là yêu cầu chính đáng và cần thiết trong bối cảnh cạnh tranh giữa các đô thị lớn ngày càng gay gắt. Tuy nhiên, như chỉ đạo của Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng khi bàn về Dự thảo Luật này, việc phân cấp, phân quyền phải đủ mạnh để tạo đột phá nhưng đồng thời “không làm ảnh hưởng đến nguyên tắc chung của hệ thống pháp luật và lợi ích quốc gia”. Điều đó đồng nghĩa với việc không phải lĩnh vực nào cũng có thể phân cấp đến tận cùng; không phải cơ chế đặc thù nào cũng có thể tách rời khỏi khung quản lý quốc gia
Luật Thủ đô (sửa đổi) là cơ hội để thiết kế những cơ chế vượt trội cho Hà Nội. Nhưng cũng chính vì vậy, mọi điều chỉnh đều cần được cân nhắc trong tương quan với toàn bộ hệ thống pháp luật và lợi ích dài hạn của quốc gia. Phân quyền là xu thế, nhưng không phải là mục tiêu tự thân. Trong những lĩnh vực gắn trực tiếp với hình ảnh quốc gia, an ninh và uy tín quốc tế như du lịch, ranh giới của phân quyền cần được xác lập rõ ràng, minh bạch và nhất quán.
Nguyễn Anh