Tóm tắt: Đại dịch COVID-19 đã và đang tạo những thách thức không nhỏ đối với ngành Du lịch Việt Nam khi cùng lúc thực hiện “nhiệm vụ kép”: vừa bảo đảm an toàn tính mạng, sức khỏe người dân, vừa duy trì sản xuất, kinh doanh. Sau những đợt dịch bùng phát, đại dịch buộc ngành Du lịch Việt Nam lựa chọn kịch bản chủ động thích nghi,đòi hỏi các doanh nghiệp du lịch và lữ hành nâng cao năng lực để tồn tại và phát triển. Bài viết này phân tích cú sốc ngành du lịch Việt Nam, viễn cảnh phục hồi, từ đó đề xuất năm biện pháp cơ bản định hướng cho chủ động thích nghi trong thời gian tới.
{C}{C}
Từ khóa: COVID-19, du lịch nội địa, du lịch quốc tế, ngành Du lịch, Việt Nam
Cú sốc củangành du lịch Việt Nam
Kể từ tháng 02/2020, đại dịch Covid-19 bùng phát trên thế giới đã ảnh hưởng nghiêm trọng đến ngành du lịch, trong đó ngành du lịch Việt Nam. Theo kết quả tổng hơp từ Tổng cục Thống kê (2021), khoảng thời gian từ tháng 3 đến hết năm 2020, Việt Nam không mở cửa du lịch quốc tế, ngành du lịch đối mặt với những khó khăn chưa từng xảy ra trước đó. Số lượt khách quốc tế đến Việt Nam cả năm 2020 chỉ đạt 3,8 triệu lượt người, giảm khoảng 80% so với năm trước (Hình 1), trong đó hơn 96% là khách quốc tế đến trong quý I/2020; từ quý II đến nay chủ yếu là các chuyên gia, lao động kỹ thuật nước ngoài làm việc tại các dự án ở Việt Nam.Theo nghiên cứu phân tích của McKinsey (2021), du lịch quốc tế, nguồn thu chính của ngành du lịch, đã bị sụt giảm mạnh trong năm vừa qua, công suất buồng phòng của khách sạn cũng chỉ đạt 30%.
Nghiên cứu của McKinsey (2021) cũng nhấn mạnh thêm việc du khách nước ngoài không thể đến Việt Nam có ảnh hưởng rất lớn đến doanh thu ngành du lịch và nền kinh tế, bởi nhóm này chi mạnh tay hơn hẳn so với du khách trong nước. Năm 2019, ngành du lịch chiếm 12% GDP cả nước, lượng du khách quốc tế chỉ chiếm 17% nhưng lại chi hơn quá nửa: trung bình mỗi du khách nước ngoài chi 673 USD, trong khi du khách trong nước chỉ chi 61 USD (Hình 2).
Đối phó với dịch COVID-19 buộc ngành Du lịch Việt Nam phải chuyển hướng vào tập trung phát triển du lịch nội địa. Du lịch phải cùng lúc thực hiện “nhiệm vụ kép”: vừa bảo đảm an toàn tính mạng, sức khỏe người dân vừa duy trì sản xuất, kinh doanh. Trong các đợt bùng phát dịch bệnh, điểm sáng của du lịch trong nước giúp các doanh nghiệp phục hồi, duy trì hoạt động. Ngành Du lịch đã hai lần phát động Chương trình kích cầu du lịch nội địa vào tháng 5/2020 (với chủ đề “Người Việt Nam đi du lịch Việt Nam”) và tháng 9/2020 (với chủ đề “Du lịch Việt Nam an toàn, hấp dẫn”). Chương trình kích cầu du lịch nhận được sự hưởng ứng tích cực của các địa phương, doanh nghiệp và người dân. Bằng tất cả những nỗ lực, đến hết tháng 11/2020, tổng số khách du lịch trong nước đạt 49 triệu lượt. Tuy nhiên, chỉ có thể nói du lịch trong nước chỉ giúp duy trì được hoạt động ở mức cầm chừng của ngành trong thời kỳ chống dịch.
Tương lai ngành du lịch Việt Nam: Chủ động phục hồi khi cùng chung sống với dịch bệnh Covid 19
Có thể thấy, những tác động tiêu cực của các đợt dịch Covid-19 đến ngành du lịch là rất nặng nề kéo dài. Đồng thời, dịch Covid-19 đòi hỏi nỗ lực hơn bao giờ hết của ngành du lịch vượt qua thách thức để phát triển của ngành du lịch, sẵn sàng cho phục hồi nhu cầu của du khách trong thời gian tới theo chuyển dịch của thị trường du lịchtrong bối cảnh chung sống với dịch bệnh Covid 19. Nói cách khác, cần phải chuẩn bị tâm thế cho trạng thái bình thường mới của ngành du lịch Việt Nam, có thể nhận định với nét cơ bản như sau:
- Du lịch đi cùng với bảo đảm về chăm sóc sức khỏe sẽ là gắn với gia tăng hoạt động bảo hiểm. Dịch Covid-19 được dự báo sẽ chưa thể kết thúc sớm cho đến khi có đầy đủ vaccine để tiêm cho mọi người dân. Điều này đồng nghĩa với việc khách du lịch cần biết thông tin chi tiết về hệ thống chăm sóc sức khỏe của điểm đến và các gói bảo hiểm du lịch ngoài những thông tin về điểm đến, dịch vụ…Những thông tin như vậy sẽ giúp khách du lịch giảm bớt lo lắng và yên tâm để thực hiện những chuyến đi.
- Chuyển từ nhu cầu du lịch quốc tế sang nhu cầu du lịch nội địa. Việc hạn chế đi lại giữa các quốc gia trong tình hình dịch bệnh Covid-19, cùng với những lo sợ về tính an toàn và chi phí y tế của điểm đến… thì du lịch nội địa sẽ là lựa chọn của rất nhiều du khách đi các vùng, địa phương trong quốc gia và từng bước mở ra du lịch các nước trên thế giới. Du lịch trong nước dự kiến khởi động trở lại trong nửa cuối năm 2021 và sẽ giúp giảm thiểu tác động đến việc làm và kinh doanh ở một số điểm đến. Song sự phục hồi thực sự sẽ chỉ có thể thực hiện được khi du lịch quốc tế quay trở lại sau 2 năm nữa. Điều này đòi hỏi sự hợp tác toàn cầu và các giải pháp dựa trên bằng chứng để các hạn chế đi lại có thể được dỡ bỏ một cách an toàn.
- Xu hướng sử dụng sản phẩm du lịch trọn gói, các gói (combo) thiết kế sẵn dành cho các nhóm nhỏ hoặc du lịch gia đình cũng sẽ là một trong những lựa chọn tối ưu của du khách. Chú trọng tínhlinh hoạt trong sử dụng dịch vụ. Trong bối cảnh các hạn chế đi lại cũng như việc đóng cửa biên giới có thể xảy ra vào bất cứ lúc nào vì dịch bệnh, khách du lịch sẽ ưu tiên hơn cho các doanh nghiệp cung cấp dịch vụ có nhiều lựa chọn linh hoạt và chính sách hợp lý trong việc thay đổi ngày, hoãn hoặc hủy đặt chỗ vào phút chót nhằm hạn chế những rủi ro có thể xảy ra trong chuyến du lịch.
- Năng lực thích ứng của doanh nghiệp lữ hành theo định hướng phục hồi, gắn liền với giải quyết những rủi ro liên quan đến COVID-19, cũng như những bất cập và xu thế vốn đã tồn tại từ trước khi khủng hoảng xảy ra, hướng đưa ra các giải pháp mang tính căn cơ để khắc phục sau khi dịch bệnh được đẩy lùi. Quan trọng nhất là thay đổi trong cách tư duy và tiếp cận về cơ cấu lại thị trường du lịch, tính toán để cân bằng lại thị trường khách quốc tế và nội địa để đi bằng hai chân, tính bền vững, có trọng tâm, trọng điểm trong ngắn hạn và dài hạn.
Với phác thảo về một kịch bản trên, 5 biện pháp để ngành du lịch Việt Nam có thể áp dụng khi bước vào hành trình chủ động thích nghi, dần hồi phục:
Một là, khôi phục sự tự tin của khách du lịch
Áp dụng qui định sử dụng “Hộ chiếu vắc-xin” đã trở thành biện pháp phổ biến toàn cầu và rất nhiều quốc gia trên thế giới đã cho phép công dân của mình sử dụng chứng nhận tiêm chủng để đi du lịch, đồng thời sử dụng cho các hoạt động trong nước. Hộ chiếu vắc-xin, còn được gọi là hộ chiếu sức khỏe kỹ thuật số, có thể hoạt động như bằng chứng kỹ thuật số về việc tiêm vắc-xin chống lại Covid-19, cũng như các kết quả xét nghiệm vi rút corona khác hoặc miễn trừ sức khỏe. Hộ chiếu vắc-xin có tác động rất lớn đến việc đi lại, lựa chọn một số khu, điểm du lịch, khu nghỉ dưỡng quy mô lớn, đủ khả năng phân chia khu nghỉ cách biệt, an toàn dành riêng phục vụ cho khách du lịch quốc tế. Trong giai đoạn tiếp theo, trên cơ sở đánh giá tình hình thực tế triển khai thí điểm sẽ xem xét, quyết định việc mở rộng phạm vi theo lộ trình.
Bên cạnh đó ngành du lịch Việt Nam tiếp tục nỗ lực chuẩn bị các điều kiện cần thiết nhất để phục hồi trở lại ngay khi dịch bệnh được kiểm soát, cần phải thực hiện ngay từ giai đoạn đón đầu làn sóng du lịch sau COVID-19 là tiêm vaccine phòng bệnh cho những người làm trong ngành du lịch.
Hai là, thúc đẩy du lịch trong nước và hỗ trợ du lịch quốc tế trở lại an toàn
Phát triển Du lịch nội địa trong bối cảnh hạn chế đi lại giữa các quốc gia là giải pháp hiệu quả trong ngắn hạn. Các công ty lữ hành cần chuẩn bị cho hai kịch bản: bong bóng du lịch giúp mở cửa đón du khách nước ngoài đến Việt Nam, hoặc du lịch trong nước vẫn là nguồn động lực chính cho toàn ngành.
Nhu cầu du lịch trong nước tăng lên do việc hạn chế đi lại qua biên giới đã thúc đẩy chi tiêu địa phương tăng lên khi sự phục hồi của du lịch quốc tế vẫn còn 2 năm tới. Đại dịch đã chuyển trọng tâm của ngành du lịch sang du lịch nội địa, với việc đổi thương hiệu các điểm du lịch và định giá lại các phòng khách sạn cho các kỳ nghỉ.
Kích cầu trong nước bằng cách tập trung vào những điểm du lịch nổi tiếng trong nước và phối hợp cùng chính quyền địa phương, công ty lữ hành trực tuyến, điểm du lịch, khách sạn và hãng hàng không. Các hoạt động du lịch ngoài trời để du khách có thể tận hướng ánh nắng, bãi biển, núi non và thiên nhiên là những lựa chọn hàng đầu cho du khách Việt Nam, các công ty du lịch chú trọng đến những sản phẩm dịch vụ phù hợp khả năng chi trả của khách, đồng thời duy trì các sản phẩm và trải nghiệm chất lượng cao.
Theo McKinsey (2021), khuyến khích xác lập mô hình giá mới để phục hồi nhu cầu và đẩy mạnh số lượng bằng các biện pháp giảm giá là những chiến thuật quan trọng trong giai đoạn đầu của quá trình phục hồi, đặc biệt là đối với những công ty cung cấp dịch vụ chất lượng cao do vẫn chưa thể sớm khai thác nhu cầu khách quốc tế. Để đạt được mức doanh số trước đại dịch, xu hướng áp dụng mô hình giá linh hoạt hơn, dựa trên những tiêu chí như công suất buồng phòng khách sạn hay số lượng hành khách trên những chuyến bay quốc nội, và cách thức tăng trưởng.
Ba là, các doanh nghiệp du lịch thích ứng và tồn tại bằng việc tăng cường áp dụng công nghệ số
Ngay cả trước khi đại dịch xuất hiện, người tiêu dùng đã sử dụng kênh số ngày càng nhiều để đặt chỗ du lịch. Đại dịch nổ ra đã khiến việc sử dụng thiết bị di động và công cụ số càng trở nên thiết yếu. Cần có hợp tác chiến lược giữa các công ty đại lý lữ hành trực tuyến cung cấp dịch vụ đặt vé qua tin nhắn với các nền tảng mạng xã hội nhằm thúc đẩy cơ hội giúp tăng khả năng thâm nhập thị trường.
Đồng thời, các công ty lữ hành cần củng cố các “điểm chạm” và trải nghiệm trực tuyến để tăng cường trải nghiệm khách hàng. Điều này không còn quá mới mẻ: trang web chính thức của Tổng cục Du lịch đã có tour ảo đến những điểm du lịch phổ biến nhất cả nước, và một số hướng dẫn viên du lịch cũng đã tổ chức dẫn tour trực tuyến theo thời gian thực cho du khách quốc tế.
Doanh nghiệp cũng có thể cân nhắc áp dụng công cụ số vào những điểm khác biệt, mới của hành trình của khách hàng. Cần nhìn nhận rằng những yếu tố thúc đẩy sự gắn bó của khách hàng đã thay đổi; trong bối cảnh mọi thứ đều không chắc chắn thì du khách sẽ ưu tiên chọn khách sạn cho phép hủy chuyến hơn là khách sạn có thương hiệu hay giá thành tốt hơn. Trong trường hợp đó, có thể cho phép khách hàng tự lên lịch trình bằng cách sử dụng các công cụ số liên kết với nhau và hỗ trợ khả năng sửa hoặc hủy kế hoạch. Những giải pháp và chính sách cho phép khách hàng có sự lựa chọn và kiểm soát lịch trình của mình sẽ giúp xây dựng niềm tin và sự tin tưởng về lâu dài – vốn là điều kiện cần thiết để sớm kéo du khách trở lại.
Bốn là lựa chọn và thúc đẩy hợp tác trong và giữa các quốc gia về bong bóng du lịch song phương
Một số quốc gia hiện nay qui định chỉ cho phép du khách nhập cảnh để đi công tác hoặc cũng có thể bao gồm du lịch giải trí từ một quốc gia khác thông qua cơ chế bong bóng du lịch hoặc hành lang xanh - hành lang du lịch an toàn thời Covid-19. Đây là cách nói hình ảnh của một thỏa thuận độc quyền giữa các quốc gia hoặc địa phương cho phép du khách tham quan, đi lại tự do không phải cách ly khi nhập cảnh. Đối với nhóm du khách quốc tế, thực hiện thí điểm sẽ phải đáp ứng các điều kiện: có chứng nhận tiêm đủ liều vắc-xin phòng Covid-19, thời gian tiêm mũi thứ 2 ít nhất 14 ngày và không quá 12 tháng tính đến lúc nhập cảnh hoặc có chứng nhận đã khỏi bệnh; thời gian từ lúc xuất viện (nếu có) đến ngày nhập cảnh không quá 12 tháng. Ngoài ra để đảm bảo an toàn du khách cũng cần xét nghiệm SARS-CoV2 âm tính bằng phương pháp RT-PCR/RT-LAMP trong vòng 72 giờ trước khi xuất cảnh và ưu tiên đăng ký tham gia chương trình du lịch trọn gói của doanh nghiệp lữ hành.
Bong bóng du lịch song phương có thể giúp ích đối với du lịch trong nước, du lịch quốc tế song phương không phải đối mặt với một số thách thức, như các thủ tục, trì hoãn thời gian về biện pháp ngăn chặn, hạn chế kiểm tra và kiểm dịch, và hạn chế tâm lý người dân địa phương lo sợ bị lây nhiễm bệnh từ khách du lịch nước ngoài.
Thông thường, bong bóng du lịch song phương chỉ được lựa chọn xem xét nếu các quốc gia có liên quan đã vượt quá đỉnh của các ca lây nhiễm mới. Mức độ chuẩn bị cho đại dịch cũng là một yếu tố quan trọng cho sự thành công của họ. Phân tích dựa trên các yếu tố này cho thấy tiềm năng lớn nhất cho bong bóng du lịch song phương là ở Đông Á, nơi các nền kinh tế có mức độ chuẩn bị sẵn sàng cho đại dịch cao và số ca mắc mới nói chung đang giảm.
Năm là, duy trì năng lực thích ứng của ngành và giải quyết những thiếu hụt trong hỗ trợ
Nâng cao năng lực không chỉ tăng tính nhanh nhạy, thích ứng với môi trường luôn luôn biến đổi mà còn phải tránh bị phụ thuộc vào bất kỳ một thị trường khách nào. Bên cạnh đó ngành du lịch phải có quỹ dự phòng khủng hoảng; chủ động linh hoạt để thích ứng; biến khó khăn thành cơ hội; liên kết, hợp tác, phối hợp để phát triển. Sự hỗ trợ của Chính phủ là nền tảng để quản trị khủng hoảng và phục hồi nhưng doanh nghiệp cũng cần chủ động xây dựng lòng tin với các bên liên quan.
Ngoài ra, Chính phủ tiếp tục có thêm các chính sách, cơ chế hỗ trợ cho doanh nghiệp trong ngành du lịch để có điều kiện hoạt động tốt nhất, sản phẩm du lịch được quảng bá rộng rãi đến người dân với giá thành phù hợp, thí dụ như giảm phí các điểm tham quan từ 30% – 50%, trợ giá cho du khách để ngành du lịch sớm phục hồi.
Trong khi các giải pháp chính sách linh hoạt là cần thiết để cho phép nền kinh tế du lịch tồn tại cùng với vi rút trong ngắn hạn và trung hạn, điều quan trọng là phải nhìn xa hơn điều này và thực hiện các bước để rút kinh nghiệm từ cuộc khủng hoảng, vốn đã bộc lộ những lỗ hổng trong việc chuẩn bị và ứng phó của các cơ quan quan lý trung ương và địa phương. Hành động phối hợp giữa chính quyền các cấp và khu vực tư nhân là điều cần thiết.
Mặc dù viễn cảnh tương lai của ngành du lịch vẫn còn nhiều thách thức cho hồi phục sau đại dịch COVID-19, thế nhưng những người làm du lịch vẫn giữ niềm tin, nuôi hy vọng về những gam màu tươi sáng hơn trong bức tranh du lịch toàn cầu cũng như trong nước. Khoảng lặng về dịch bệnh hiện nay, những mất mát của ngành Du lịch lúc này là suy ngẫm nhìn lại mình, cho người lao động chuẩn bị những kiến thức, kỹ năng, kinh nghiệm cho đón đợt sóng trở lại mới của du lịch Việt Nam./.
Bài viết: ThS. Đồng Văn Nam
Khoa Tài chính – Kế toán Du lịch
Tài liệu tham khảo:
{C}1. McKinsey & Company. (2021). Reimagining tourism how Vietnam can accelerate travel recovery. Accesssed web https://www.mckinsey.com/featured-insights/asia-pacific/reimagining-tourism-how-vietnam-can-accelerate-travel-recovery
{C}2. Báo Điện Biên Phủ online (2021) Để du lịch phục hồi và phát triển hậu Covid-19, truy cập trên web
http://baodienbienphu.info.vn/tin-tuc/du-lich/189522/de-du-lich-phuc-hoi-va-phat-trien-hau-covid9?fbclid=IwAR2Lrgq155lsKfJJx0R7xY8SNGBZE3_mvGCN5mfhlsRcklpnAoicp0FnLgA
{C}1. Vũ Thị Thu Hằng (2021). Giải pháp thúc đẩy ngành du lịch Việt Nam phát triển trong đại dịch Covid -19. Hội thảo KH quốc gia ”Kinh tế Việt Nam năm 2020 và triển vọng năm 2021- Ứng phó và vượt qua đại dịch COVID-19, hướng tới phục hồi và phát triển” ĐHKTQD
{C}2. Tổng cục Du lịch (2020). Nhìn lại năm 2020 của du lịch Việt Nam: Ứng phó Covid-19, phục hồi hoạt động, được thế giới vinh danh, https://vietnamtourism.gov.vn/index.php/printer/35206
{C}3. Tổng cục Thống kê (2021). Du lịch năm 2020 lao đao vì Covid-19, truy cập từ https://www.gso.gov.vn/du-lieu-va-so-lieu-thong-ke/2021/01/du-lich-nam-2020-lao-dao-vi-covid-19/